Historia Kościoła w Białutach cz.2

Kościół w Białutach po reformacji przekształcił się z katolickiego w ewangelicki, jednak przez długi czas urząd proboszcza pozostawał pusty; jeszcze w 1559 roku parafianie prosili o duchownego, na którego czekali już od wielu lat, a jedynie księża z Narzymia i Działdowa odprawiali tu niekiedy nabożeństwa. Właściciel ziemski Narzymski, sam wyznania katolickiego, wyraził zgodę na ponowne obsadzenie stanowiska proboszcza i obiecał również, że zwróci przywłaszczone sobie 4 włóki kościelne. Wreszcie w Białutach pojawił się proboszcz Albrecht, jednak tuż przed Wielkanocą 1562 roku zamordował go służący Narzymskiego. Po nim urząd proboszcza sprawowało jeszcze dwóch duchownych ewangelickich: Valentinus z Przasnysza, od 1563 do co najmniej 1578 roku, oraz Bartel Kulwitz, który w 1588 roku prawdopodobnie opuścił swoje stanowisko i przeniósł się do Jedwabna.


O księżach katolickich źródła podają niewiele informacji. W dokumentach wymienieni są: Dutkowsky lub Putkowsky (1677–1687), Jakob Szielkowski (1718–1725), Kasimir Baranowski (1765–1770), Anton Grodcziki (1811–1831, zm. 26 października 1831 r.), Adalbert Czackert (1831–1835), Schulzen (1835–1845), Pawlowski (1848–1857), Eduard Klawitter (1858–1860, wcześniej był wikarym w Gniewie, a w 1860 r. przeniósł się do Śliwic), Karl Gustav Holtzer (1863–1872, ur. 26 czerwca 1805 r.), Podlaszewski (1886), Binerowski (1891), Casina Leonardus Marchlewski (przed 1914 r.).
Niewiele wiemy o budynku kościelnym. Podczas zamieszania związanego z wprowadzaniem reformacji Narzymscy zabrali dzwon, ornat i inne przedmioty, co do których rościli sobie prawa własnościowe przynależne patronom kościoła. Kościół zatem był chyba dosyć ubogi. W 1700 roku wzniesiono nową świątynię, którą w 1731 roku poświęcił biskup płocki. Jednak około 1860 roku przedstawiała już tak zły stan, że przy wietrznej pogodzie nie dało się w niej odprawiać nabożeństw i w 1863 roku w ogóle ją zamknięto; potem jednak jeszcze raz przeprowadzono remont budynku. Pomimo to wkrótce potrzebny był nowy kościół, który wzniesiono w 1884,  a w 1887 roku poświęcono. Pobudowano go z cegły, wyposażając w trzy ołtarze i umieszczając sygnaturkę na pokrytym miedzią dachu hełmowym w stylu włoskim. Obok stała drewniana dzwonnica.
Patronat nad kościołem, odkąd Narzymscy przeforsowali to siłą, sprawował właściciel Białut. Gdy w 1784 roku hrabia Kasimir Krasno von Krasinski przy sprzedaży Białut usiłował wydzielić dla kościoła 7 włók w Sochach i przenieść patronat na biskupa płockiego, nie zgodzono się na takie postanowienia w umowie kupna. Dopiero w 1869 roku władza patronacka przeszła z właściciela dóbr rycerskich Oelricha na biskupa chełmińskiego.
Do wybuchu wojny światowej struktura kościelna nie uległa większej zmianie. Odparto próby polskiego katolickiego proboszcza Marchlewskiego w Białutach, aby w Iłowie i Kraszewie zainstalować kapelanów katolickich, gdyż, słusznie, obawiano się, że staliby się oni punktem wsparcia dla polskiej agitacji. Przeciwnie, okazało się konieczne wkroczenie na pole działania Marchlewskiego i założenie w Białutach kościoła ewangelickiego w celu opieki nad coraz liczniejszymi ewangelikami i umocnienia tam niemczyzny.
Gdy w 1901 roku na pamiątkę koronacji sprzed 200 lat króla pruskiego utworzono fundusz na rzecz budowy kościołów na obszarach zagrożonych, 12 tysięcy marek z tego zasobu wyasygnowano właśnie na kościół w Białutach. Właściciel dóbr rycerskich Alfred Oehlrich podarował grunt pod budowę świątyni, plebanii i cmentarza, dobrowolnie wziął na siebie także wszystkie służby ręczne i sprzężajne oraz przekazał dodatkowo 6 tysięcy marek w gotówce. Związek Gustawa Adolfa udzielił dalszego wsparcia w kwocie 4 tysięcy marek. I tak 10 maja 1904 roku położono kamień węgielny, a budowa prowadzona przez mistrza murarskiego Schulza z Nidzicy postępowała tak szybko, że nowy kościół jubileuszowy udało się poświęcić 20 grudnia 1904 roku. Już w 1902 roku utworzono okręg duszpasterski, obejmujący Białuty, Pruski, Dźwierznię, Krokowo, Wolę, Grabowo i Napierki; zatrudniono także jako kaznodzieję pomocniczego Roberta Assmanna, urodzonego 25 maja 1873 roku. 1 października 1905 roku okręg duszpasterski przekształcono w gminę kościelną, która najpierw urzędem proboszczowskim połączona była z Zaborowem, ale w 1907 roku została usamodzielniona.
W 1904 roku Assmann objął stanowisko proboszcza w Szymonce, a do Białut przybył Bernhard Czekay, W 1912 roku zarządcą parafii został Heinrich Heldt. Gdy w 1916 roku przejął on probostwo w Narzymiu, gmina w Białutach pozostała pod jego pieczą i odtąd duszpasterstwo nad gminą sprawowali duchowni z Narzymia.       

                                                                                                                        
Opracował Piotr Grzymkowski