Historia Kościoła w Białutach cz.1

Parafię białucką ufundowali Krzyżacy w roku lokacji wsi, tj. w 1371 roku. W tym samym czasie został wzniesiony kościół pod wezwaniem św. Jakuba. Do podlegającej początkowo diecezji pomezańskiej należały następujące wsie : Białuty, Wola Białucka, Dźwieżnia, Sochy i Purgałki.


W parafii białuckiej istnieje 6 cmentarzy. W samych Białutach znajdują się następujące cmentarze: przykościelny – rzymskokatolicki z 2 połowy XIV w., nieczynny ewangelicki, również nieczynny ewangelicki z XIX w., parafialny rzymskokatolicki z 1934 r. oraz znajdujący się w lesie białuckim wojenny cmentarz z 2 połowy XX w. W Dźwierzni istnieje jeszcze jeden cmentarz – choleryczny z 2 połowy XIX w., nieczynny.

Skutkiem sekularyzacji Prus i wprowadzenia protestantyzmu było przybycie ok. 1530 r. do wsi proboszcza ewangelickiego, co z kolei wywołało podział religijny wśród mieszkańców. O utrzymanie kościoła katolickiego wytrwale walczyła dziedziczka Białut, wdowa po właścicielu Tomaszu Narzymskim. W 1562 r. doszło nawet do zabicia proboszcza ewangelickiego. Wreszcie w roku 1577 w postanowieniu synodu prowincjonalnego w Piotrkowie katolików parafii białuckiej objęto duszpasterską opieką diecezji płockiej. Jednak w 1578 r. powstała w Białutach parafia ewangelicka i przejęto świątynię katolicką. Pozytywnym tego następstwem było założenie przy białuckim kościele szkoły przez luteran. Do obowiązków nauczyciela tej szkoły należało śpiewanie w kościele, nauczanie katechizmu oraz wykładanie ewangelii.
Pod koniec XVI wieku pojawili się w Białutach babtyści, jednak szkolni wizytatorzy zabronili śpiewania w szkole i kościele ich pieśni. O odzyskanie kościoła i przywrócenie parafii katolickiej w Białutach starał się dalej Stanisław Narzymski – syn Tomasza, który w 1593 r. usunął ze świątyni protestantów i przywrócił tu na stałe parafię katolicką, która należała do dekanatu janowskiego diecezji płockiej. W 1605 r. powstała w Białutach placówka augustianów, którzy siedzibę swą mieli prawdopodobnie w Ciechanowie. Mieli oni tu prowadzić misje. Jednak placówka ta utrzymała się tu tylko kilka lat, ponieważ spadkobiercy fundatora nie wywiązali się za zobowiązań materialnych. W 1700 r. synowie Jana Narzymskiego: Adam, Władysław i Stanisław, którzy przejęli dobra białuckie, ufundowali tu kolejny drewniany kościół (poprzedni pochodził podobno z 1610 r.) i zostali jego patronem. Nie wiadomo natomiast, czy kościół ten został całkowicie wykończony ze względu na panującą tam w 1709 r. zarazę przywiezioną przez pielgrzymów, którzy przybyli do Białut na odpust św. Jakuba odbywający się 25 lipca. Wiadomo, że kościół ten został konsekrowany w 1713 r. przez biskupa płockiego Ludwika Załuskiego.

Więcej o parafii białuckiej dowiadujemy się z protokołu wizytacji generalnej dekanatu janowskiego, przeprowadzonej w 1781 r. przez archidiatona pułtuskiego diecezji płockiej, ks. Jakuba Jasieńskiego. Wiadomo, że do parafii należały Białuty, Dźwierznia. Katoliccy mieszkańcy Woli Białuckiej uczestniczyli w nabożeństwach odprawianych w Białutach, a ewangelicy – w Zborowie. Teren parafii zamieszkiwało 173 katolików „zdatnych do komunii” i 45 „niezdatnych” oraz 7 ewangelików. Do spowiedzi wielkanocnej przystępowało ok. 250 osób, także z odleglejszych terenów Prus.
W kościele były trzy ołtarze. Większy ołtarz w niższej kondygnacji zdobił obraz Narodzenia, a w wyższej Przemienia Pańskiego. Nowe, nie malowane jeszcze ołtarze zdobiły obrazy: po prawej stronie obraz przedstawiający św. Mikołaja, po lewej – Koronowanie Pańskie. Kościół wtedy posiadał pięć okien, w niektórych były potłuczone szyby. Przy kościele była nowa dzwonnica z dwoma 100-funtowymi dzwonami. Do plebanii należały trzy pola siewne w Napierkach, Woli Białuckiej i Uniszkach. Na terenie parafii panowała na ogół zgoda, nie było kłótni na tle wyznaniowym, zważywszy że była to katolicka parafia na terenach protestanckich Prus Książęcych. Nie zmuszano tu ewangelików do uczęszczania na katolickie nabożeństwa i na odwrót – nie odprawiano katolickich nabożeństw w świątyniach ewangelickich.


Kolejny kościół został wzniesiony w 1884 r. i służy parafianom do dzisiaj. Jest to kościół pod wezwaniem Św. Jakuba Apostoła. 23 stycznia 1887 r. kościół został poświęcony przez księdza kanonika Klawittera. Około 1890 roku wzniesiono przy kościele plebanię będącą obecnie obiektem zabytkowym parafii. W 1907 r. katolicka parafia Białuty liczyła 870 osób (wyłącznie Polaków), w 1910 r. – z 900 parafian z czego 600 było Polakami, a już w 1912 r. z 908 wszystkich parafian 500 było Mazurami. Po wybuchu wojny w 1914 r.  wkroczył do Białut oddział kozacki, który spalił dwór i zabudowania proboszczowskie, wtedy także został uprowadzony do Mławy ksiądz proboszcz Marchlewski – uwolniony później za wstawiennictwem ks. kanonika Sokolika. W 1918 r. z rozkazu władz niemieckich na cele wojenne zostały zabrane z kościoła dwa dzwony i piszczałki organowe.

 

Opracował Piotr Grzymkowski